ประวัติความเป็นมา

ในสมัยโบราณพยุหะคีรี ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นทางเดินของกองทัพโบราณไม่ว่าจะเป็นเมืองสุโขทัย หรือกรุงศรีอยุธยา จะต้องยกทัพผ่านทางนี้ เพราะเป็นศูนย์กลางระหว่างเมืองไชยนาทบุรี (จังหวัดชัยนาท) ปละเมืองพระบาง(จังหวัดนครสวรรค์) ซึ่งเป็นที่พักที่ดีสมัยนั้น พยุหะคีรีเป็นเมืองๆหนึ่งขึ้นกับจังหวัดนครสวรรค์ มีหน้าที่เก็บเงินส่วนอากร ผู้มีหน้าที่เก็บอากรสมัยนั้นชื่อ หลวงภูมิ ได้ตั้งบุตรชายของตน ชื่อ จันทร์ ขึ้นเป็นเจ้าเมืองพยุหะคีรี ที่ทำการอยู่ข้างวัดพระปรางค์เหลือง ตำบลท่าน้ำอ้อย ต่อมาได้ย้ายที่ทำการไปอยู่บ้านสระเศรษฐีตำบลน้ำทรง ตั้งที่ทำการชั่วคราว มีจวนเจ้าเมือง บ้านข้าราชการ เรือนจำ(ล้อมด้วยไม้ไผ่) เจ้าเมืองคนต่อมาชื่อกันและอิ่มต่อมามีโจรกลุ่มหนึ่งคุมสมัครพรรคพวกประมาณ ๔๐ คนเข้าทำการปล้นจวนเจ้าเมืองสถานที่ราชการจึงได้ย้ายตัวเมืองพยุหะคีรีมาตั้งที่คลองหลวงพิฑูรย์ เมื่อสิ้นอายุเจ้าเมืองอิ่มแล้ว เจ้าเมืองคนต่อมาชื่อปุ้ยได้ย้ายตัวเมืองมาตั้งอยู่ท่าแร่สร้างที่ว่าการอำเภอพยุหะคีรี ปัจจุบันที่ว่าการอำเภอพยุหะคีรีได้ย้ายมาตั้งฝั่งตะวันออกของสายเอเชีย ณ บ้านเลขที่ ๑๑๑ หมู่ที่ ๓ ตำบลสระทะเล อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ ตั้งแต่ปี พ.ศ.๒๕๔๑ อำเภอพยุหะคีรี ประกาศตั้งเป็นอำเภอเมื่อ พ.ศ.๒๔๓๗

ประวัติความเป็นมาของชื่อ

อำเภอนี้มีชื่อประกอบคำบาลี สันสกฤตสองพยางค์ คือ “พยุหะ” กับ “คีรี” คำว่า พยุหะ แปลว่า ขบวนหรือกองทัพ คำว่า คีรี แปลว่า ภูเขา พยุหะคีรี แปลได้ว่ากองทัพภูเขาหมายถึงมีภูเขามากมายนั่นเองตามหลักภาษาคำนี้ไม่ต้องประวิสรรชะนี (เติมสระอิ) ที่ตัวท้ายของพยางค์แรกแต่ได้ใช้กันมาอย่างนี้แล้วยังไม่มีการแก้ไขให้ถูกต้องที่ไม่แก้ไขเพราะอาจจะถือได้ว่าเป็นตำนานเข้ากรณียกเว้นก็ได้ ไม่อาจสืบเรื่องราวได้ว่าใครเป็นผู้ตั้งชื่อนี้ แต่ยอมรับกันว่าเป็นชื่อที่เหมาะสมเพราะฝั่งซ้ายแม่น้ำเจ้าพระยาตอนเหนือเต็มไปด้วยภูเขาน้อยใหญ่สลับซับซ้อนกันมากมาย ถ้ามองดูจากพื้นบนจะเห็นภูเขาต่าง ๆ มีลักษณะคล้ายกองทัพที่เคลื่อนพลไปรุกรบ ณ ที่ใดที่หนึ่งได้ทุกขณะโดยประกอบด้วยภูเขาใหญ่เป็นขุนพลนักทัพอยู่ข้างหน้าติดตามด้วยภูเขาลูกเล็กลูกน้อยซึ่งเปรียบเสมือนพลทัพและนายกอง ภูเขาอันสลับซับซ้อนนี้ได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของอำเภอพยุหะคีรีอยู่ทุกวันนี้

คำขวัญประจำอำเภอ

สามหลวงพ่อ ศักดิ์สิทธิ์ แหล่งผลิตพระเครื่อง นามกระเดืองช่างฝีมือ เลื่องระบื่อ เกษตรกรรม

ที่ตั้งและอาณาเขต

อำเภอพยุหะคีรีตั้งอยู่ทางตอนกลางค่อนไปทางใต้ของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียง ดังนี้

  • ทิศเหนือ ติดต่อกับติดต่อกับอำเภอเมืองนครสวรรค์
  • ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอท่าตะโกและอำเภอตากฟ้า
  • ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอตาคลีและอำเภอมโนรมย์ (จังหวัดชัยนาท)
  • ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองอุทัยธานี (จังหวัดอุทัยธานี) และอำเภอโกรกพระ

การแบ่งเขตการปกครอง

การปกครองส่วนภูมิภาค

อำเภอพยุหะคีรีแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 11 ตำบล 120 หมู่บ้าน ได้แก่

  1. พยุหะ 9 หมู่บ้าน
  2. เนินมะกอก 11 หมู่บ้าน
  3. นิคมเขาบ่อแก้ว 14 หมู่บ้าน
  4. ม่วงหัก 10 หมู่บ้าน
  5. ยางขาว 8 หมู่บ้าน
  6. ย่านมัทรี 7 หมู่บ้าน
  7. เขาทอง 11 หมู่บ้าน
  8. ท่าน้ำอ้อย 8 หมู่บ้าน
  9. น้ำทรง 11 หมู่บ้าน
  10. เขากะลา 20 หมู่บ้าน
  11. สระทะเล 12 หมู่บ้าน

การปกครองส่วนท้องถิ่น

ท้องที่อำเภอพยุหะคีรีประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 11 แห่ง ได้แก่

  • เทศบาลตำบลท่าน้ำอ้อยม่วงหัก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลม่วงหักและตำบลท่าน้ำอ้อยทั้งตำบล
  • เทศบาลตำบลพยุหะ ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลพยุหะ
  • องค์การบริหารส่วนตำบลพยุหะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพยุหะ (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลพยุหะ)
  • องค์การบริหารส่วนตำบลเนินมะกอก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเนินมะกอกทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลนิคมเขาบ่อแก้ว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมเขาบ่อแก้วทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลยางขาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยางขาวทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลเขาทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเขาทองทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำทรง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำทรงทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลเขากะลา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเขากะลาทั้งตำบล
  • องค์การบริหารส่วนตำบลสระทะเล ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระทะเลทั้งตำบล

เศรษฐกิจ

อาชีพหลัก

  1. เลี้ยงไก่ ชน, โค, สุกร
  2. ปลูกแตงโม
  3. ข้าวนาปีและ นาปรัง
  4. ทุ่งทานตะวัน
  5. ไร่อ้อย
  6. ข้าวโพด
  7. ถั่วเขียวผิดมัน
  8. เผือกหอม
  9. มันสำปะหลัง

อาชีพเสริม

  1. ทอผ้า ต.สายลำโพง
  2. ปลาย่าง ต.พนมเศษ
  3. ตัวเย็บเสื้อผ้า
  4. จักสาน
  5. ท่อเปล
  6. ทำขนม
  7. หมูแผ่น
  8. ทำปลาร้า

ธนาคาร

  1. ธนาคารธกส. โทร. 0-5624-9337-8
  2. ธนาคารออมสิน โทร. 0-5624-9333
  3. ธนาคารกสิกรไทย โทร. 0-5624-9073

การเกษตร

ข้าว, ข้าวโพด, มันสำปะหลัง, อ้อย, เผือกหอม, ถั่วเขียวผิวมัน

ทรัพยากรธรรมชาติและแหล่งน้ำที่สำคัญ

  1. ลำคลองท่า ตะโก (หรือคลองเตาขนมจีน) เป็นลำคลองที่ไหลจากอำเภอไพศาลี ผ่านตำบลทำนบ
    ตำบลท่าตะโก ตำบลหัวถนน ตำบลวังมหากร ลงสู่บึงบอระเพ็ด
  2. ลำคลองห้วยตะโก ไหลจากอำเภอไพศาลี ผ่านตำบลดอนคา ตำบลท่าตะโก ตำบลวัง มหากร ลงสู่
    บึงบอระเพ็ด
  3. ลำห้วยธารทหาร ไหลจากอำเภอหนองบัว ผ่านตำบลสายลำโพง ตำบลวังใหญ่ ตำบล พนมรอก
    ตำบลพนมเศษ ลงสู่บึงบอระเพ็ด
  4. ป่าไม้โปร่ง (เป็นส่วนใหญ่)

สถานที่ท่องเที่ยว

  • บ้านโคกไม้เดน เป็นสถานที่ที่มีโบราณวัตถุ ซึ่งแสดงถึงเมืองเก่าแก่สมัยสุโขทัย ได้แก่ ซากกำแพงเนินดิน นอกจากนี้เจ้าหน้าที่กรมศิลปากร ได้ขุดพบโบราณวัตถุเป็นรูปปั้นช้างพญาฉัททันต์ ซึ่งมีอายุกว่า 1,000 ปี คำว่า “โคกไม้เดน” เป็นชื่อต้นไม้ชนิดหนึ่ง ศิลปะโบราณที่บ้านโคกไม้เดน เช่น รูปปั้นต่าง ๆ ได้ถูกนำออกแสดงที่ต่างประเทศ โดยนักโบราณคดีชาวอเมริกันและออสเตรเลีย คนสมัยเก่าเรียกบ้านโคกไม้เดนว่า “เมืองบน” สร้างขึ้นในสมัยทวาราวดี ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 11-16 ตัวเมืองบนมีลัษณะ เป็นรูปรีคล้ายหอยสังข์ขนาดยาวประมาณ 250 เมตร กว้าง 600 เมตร คล้ายเมืองกำแพงนครปฐมเมืองเสมาจังหวัดนครราชสีมา และเมืองพญาแร่จังหวัดชลบุรี
  • วัดพระปรางค์เหลือง เป็นวัดโบราณที่เก่าแก่มากวัดหนึ่ง เจ้าหน้าที่ของกรมศิลปกรได้คำนวณอายุของวัดว่าเป็นวัดที่ถูกสร้างขึ้นประมาณปีพุทธศักราช 2305  ซึ่งเป็นสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย  อันเป็นหัวเมืองโบราณในสมัยทวารวดี ที่ปรากฏร่องรอยคูเมืองโบราณอยู่ด้านทิศเหนือของวัด จึงอาจบ่งบอกได้ว่าวัดพระปรางค์เหลืองน่าจะเป็นชุมชน และแหล่งอารยธรรมโบราณมาก่อน และในอดีตที่ผ่านมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เคยเสด็จฯ ณ วัดพระปรางค์เหลืองถึงสามครั้งด้วยกัน โดยครั้งที่มีความสำคัญมากที่สุดคือครั้งที่ 2 เมื่อวันที่ 11 สิงหาคม พ.ศ. 2449 ที่ “หลวงพ่อเงิน” ได้ถวายการรดน้ำมนต์แด่พระองค์ท่าน และจากนั้นท่านก็ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็น “พระครูพยุหานุสาสก์” ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรีที่มีชื่อเสียงด้านรดน้ำมนต์ “จินดามณี” โดยภายในวัดมีโบรณสถานสำคัญหลายแห่งที่ควรค่าแก่การเยี่ยมชม ซึ่งภายในวัด มีจุดสำคัญต่าง ๆ ในการตามรอยเสด็จประพาสต้น เช่น องค์พระปรางค์เหลือง วิหารหลวงพ่อโต แพที่จอดเรือสมัย ร.5 การสาธิตเหยียบฉ่า กุฏิหลวงพ่อเงิน เก๋งเรือพระราชทาน นมัสการรูปหล่อหลวงพ่อเงิน การเดินทางใช้ทางหลวงหมายเลข 32 สายกรุงเทพมหานคร-นครสวรรค์ แยกเข้าจังหวัดอุทัยธานี ก่อนข้ามสะพานวันรัต ให้เลี้ยวซ้ายตรงทางแยก ระยะทางประมาณ 500 เมตร วัดจะอยู่ทางด้านซ้ายมือ
  • วัดเขาแก้วนั้น ตั้งมาตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 1900 สมัยสุโขทัยเป็นราชธานี ได้ชื่อวัดเขาแก้วเพราะ บริเวณที่ตั้งของวัดนั้น ด้านหลังติดเขา ซึ้งสภาพหินจะมีลักษณะเหลี่ยมใส คล้ายแก้ว จึงเรียกนามว่า เขาแก้ว และเรียกวัดแห่งนี้ว่า วัดเขาแก้ว อนึ่ง มีตำนานเล่าต่อๆ กันมาว่า บนเขาแก้วมีถ้ำภายในถ้ำมีวัวหัวแด่นตัวใหญ่ ยืนเฝ้าสมบัติอยู่ ชาวบ้านจึงเรียกว่าบ้าน วัวหน้าแด่น ภายหลังก็เพี้ยนมาจนเป็น บ้านหัวแด่น ภายในวัดมีวัตถุโบราณ และศาสนสถานโบราณอยู่หลายแห่ง หลายชิ้น อายุก็คาดว่าอยู่สมัยราว ๆ กรุงสุโขทัยเป็นราชธานี สภาพหินของเขามีลักษณะเป็นเหลี่ยมหกเหลี่ยม เป็นแก้วใส บางก้อนก็มีสาหร่าย มีสีต่าง ๆ เช่น สีเขียว สีแดง สีผักตบ เป็นรูปต่าง ๆ บางชนิดก็มีเข็ม เป็นเข็ม ทอง เข็มเงิน อยู่ภายในก้อนแก้วนั้น ชาวบ้านได้ขุดหินแก้วนี้มาฝนหรือเจียระไน ทำเป็นหัวแหวนและเครื่องประดับตามลักษณะของหินแก้วนี้เอง จึงได้ชื่อว่า เขาแก้ว เป็นวัดประจำตำบลพยุหะคีรี

แหล่งอ้างอิง :

https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AD%E0%B8%B3%E0%B9%80%E0%B8%A0%E0%B8%AD%E0%B8%9E%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%AB%E0%B8%B0%E0%B8%84%E0%B8%B5%E0%B8%A3%E0%B8%B5
http://www.oceansmile.com/N/Nakhonsawan/Nakhonsawan4.htm
https://www.sawadee.co.th/thai/nakhonsawan/attractions.html
http://rdi.nsru.ac.th/knowledge/district010.php
https://thailandtourismdirectory.go.th/th/info/search/list?search=%E0%B8%9E%E0%B8%A2%E0%B8%B8%E0%B8%AB%E0%B8%B0&province=60&maintype=M1&lat=15.6924&lng=100.1812

ใส่ความเห็น